ยาอัมฤควาที วัตถุส่วนประกอบ รากไคร้เครือ โกฐพุงปลา เทียนขาว ลูกผักชีลา เนื้อมะขามป้อม เนื้อลูกสมอ พิเภก หนักสิ่งละ 7 ส่วน น้ำประสานทองสะตุ หนัก 1 ส่วน ชะเอมเทศ 6 ส่วน วิธีทำ: บดเป็นผง สรรพคุณ: แก้ไอ ขับเสมหะ ละลายน้ำมะนาวแทรกเกลือ ใช้จิบหรือกวาดคอ ขนาดที่ใช้: ผู้ใหญ่ ครั้งละ 1… Read more

ยาเหลืองปิดสมุทร วัตถุส่วนประกอบ แห้วหมู ขมิ้นอ้อย เปลือกเพกา รากกล้วยตีบ กระเทียมคั่ว ดีปลี ชันอ้อย ชันย้อย ครั่ง สีเสียดเทศ ใบเทียน ใบทับทิม หนักสิ่งละ 1 ส่วน ขมิ้นชัน หนัก 6 ส่วน วิธีทำ: บดเป็นผง ทำเป็นเม็ด หนักเม็ดละ 0.1 กรัม สรรพคุณ: แก้ท้องเสีย ใช้น้ำเปลือกลูกทับทิม หรือเปลือกแคต้มกับน้ำปูนใส… Read more

ยาประสะกะเพรา วัตถุส่วนประกอบ พริกไทย ขิง ดีปลี กระเทียม น้ำประสานทองสะตุ หนักสิ่งละ 2 กรัม ชะเอมเทศ หมาหิงคุ์ หนักสิ่งละ 8 ส่วน เกลือสินเธาว์ หนัก 1 ส่วน ผิวมะกรูด หนัก 20 ส่วน ใบกะเพรา หนัก 47 ส่วน วิธีทำ: บดเป็นผง ทำเป็นเม็ด… Read more

ยาเขียวหอม วัตถุส่วนประกอบ: ใบพิมเสน ใบผักกระโฉม ใบหมากผู้ ใบหมากเมีย ใบสันพร้าหอม รากแฝกหอม เปราะหอม จันทน์เทศ จันทน์แดง ว่านกีบแรด ว่านร่อนทอง เนระพูสี พิษนาศน์ มหาสดำ รากไคร้เครือ ดอกพิกุล เกสรบุนนาค เกสรสารภี เกสรบัวหลวง หนักสิ่งละ 1 ส่วน ระย่อม หนัก 1/4 ส่วน วิธีทำ: บดเป็นผง… Read more

ยามหานิลแท่งทอง วัตถุส่วนประกอบ เนื้อเม็ดสะบ้ามอญสุม กระดูกกาสุม กระดูกงูเหลือมสุม หวายตะค้าสุม เม็ดมะละกอสุม ลูกมะคำควายดีสุม ถ่านไม้สัก จันทน์แดง จันทน์เทศ ใบพิมเสน ใบหญ้านาง หมึกหอม หนักสิ่งละ 1 ส่วน เบี้ยจั่นคั่วให้เหลือง 3 เบี้ย วิธีทำ: บดเป็นผง ทำเป็นเม็ด ปิดทองคำเปลว หนักเม็ดละ 0.5 กรัม สรรพคุณ: แก้ไข้ แก้กระหายน้ำ… Read more

ยาหอมทิพโอสถ วัตถุส่วนประกอบ ดอกพิกุล ดอกบุนนาค ดอกสารถี ดอกมะลิ เกสรบัวหลวง ดอกกระดังงา ดอกจำปา ดอกบัวจงกลณี หัวแห้วไทย กระจับ ฝาง จันทน์แดง จันทน์ขาว จันทน์เทศกฤษณา ชะลูด อบเชย สมุลแว้ง สนเทศ ว่านน้ำ กระชาย เปราะหอม ดอกคำไทย ชะเอมเทศ สุรามฤต ข่าต้น ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ หนักสิ่งละ4… Read more

ยาหอมเทพวิจิตร วัตถุส่วนประกอบ: ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ ลูกกระวาน กานพลู จันทน์แดง จันทน์ขาว กฤษณา กระลำพัก ขอนดอก ชะลูด อบเชย เปราะหอม แฝกหอม หนักสิ่งละ 2 ส่วน ผิวมะกรูด ผิวมะงั่ว ผิวมะนาว ผิวส้มตะรังกะนู ผิวส้มจีน ผิวส้มโอ ผิวส้มเขียวหวาน หนักสิ่งละ 4 ส่วน ผิวส้มซ่าหนัก 28… Read more

ยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณ 28 ขนาน ประกาศกระทรวงสาธารณะสุข เรื่อง ยาสามัญประจำบ้าน ฉบับที่ 2 ———————————————————————————— อาศัยอำนาจตามความในมาตรา 76(5) แห่งพระราชบัญญัติยา พ.ศ. 2510 ซึ่งแก้ไข เพิ่มเติม โดยพระราชบัญญัติยา (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2522 รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณะสุข โดยคำแนะนำของคณะกรรมการยาจึงออกประกาศไว้ดังต่อไปนี้ ข้อ 1 ให้ยกเลิกประกาศยาแผนโบราณที่เป็นยาสามัญประจำบ้าน ตามประกาศกระทรวงสาธารณะสุข ระบุยาสามัญประจำบ้านตามความในพระราชบัญญัติยา พ.ศ. 2510 ลงวันที่ 20… Read more

การใช้ตัวยาอันตราย พระอาจารย์กล่าวไว้ว่า “วัตถุธาตุนานาชนิดในโลกล้วนแต่เป็นยาทั้งสิ้น” คำกล่าวนี้ได้รับการยอมรับว่าเป็นจริงหากใช้วัตถุนั้นได้อย่างถูกต้องตัวยาบางอย่างที่มีฤทธิ์แรง หากใช้เกินขนาดหรือใช้ ไม่ถูกวิธี ก็อาจทำอันตรายถึงแก่ชีวิตได้เป็นพิเศษ ตัวยาหลายอย่างมีฤทธิ์แรง หากใช้เกินขนาดหรือใช้ไม่ถูกวิธี ก็อาจทำอันตรายถึงแก่ชีวิตได้ ยาที่มีฤทธิ์แรง มีดังนี้ เมล็ดสลอด มีฤทธิ์แรงในทางถ่าย กินมากจะถ่ายมากเป็นอันตราย อ่อนเพลียเสียน้ำในร่างกายอาจถึงตายได้ สรพคุณ ถ่ายเสมหะ และโลหิตถ่ายน้ำเหลืองเสียและถ่ายพยาธิ ยางตาตุ่ม มีฤทธิ์แรงในทางถ่าย รับประทานมากถ่ายมาก ทำให้หมดกำลังอาจถึงตายได้ สรรพคุณ ถ่ายพยาธิ ถ่ายโลหิต และเสมหะ ถ่ายอุจจาระธาตุ ยางสลัดได มีฤทธิ์แรงในทางถ่าย… Read more

การคัดเลือก, การเก็บตัวยา ในการปรุงยาแผนโบราณ ผู้เป็นเภสัชกรแผนโบราณ จะปรุงยาให้ได้คุณภาพดีและยามีสรรพคุณดีนั้นจะต้องมีความรู้ความสามารถที่จะพิจารณาคัดเลือกตัวยาสมุนไพรได้อย่างถูกต้อง และมีสรรพคุณดี โดยมีหลักเกณฑ์ และวิธีการดังต่อไปนี้ 1. ชนิดของตัวยา การเก็บตัวยานั้น ต้องแน่ใจเสียก่อนว่า ตัวยานั้นถูกต้องถูกชนิดกับชื่อกับชื่อของตัวยาในตำรับยาแผนโบราณ ตัวยาบางชนิดมีหลายๆ ชื่อ ซึ่งต้องอาศัยประสบการณ์และภูมิความรู้ของเภสัชกรเอง ที่จะต้องรู้ว่า ชื่อนี้ ชนิดนี้ มีลักษณะต้น ใบ ลูก ดอก ราก เป็นอย่างไร 2. คุณภาพ ตัวยาบางชนิด ถูกเก็บไว้นาน คุณภาพของตัวยาก็เสื่อมไปตามกาลเวลา… Read more

การชั่งตัวยา ผู้เป็นเภสัชกรจะต้องรู้จักการชั่งตัวยา โดยใช้มาตราต่างๆ เพื่อให้การปรุงยาเป็นไปตามตำรับยา หรือใบสั่งยา และการชั่งแบบโบราณ หมอนิยมใช้เครื่องหมาย “ตีนกา” บอกน้ำหนัก วางไว้ท้ายชื่อตัวยานั้น เครื่องหมายตีนกา เป็นเครื่องหมายที่หมอโบราณนิยมใช้บอกขนาดของตัวยาในใบสั่งยา มีลักษณะคล้ายเครื่องหมาย กากบาท ตำแหน่งต่างๆในเครื่องหมายจะบอกถึงมาตรา เครื่องหมายตีนกาเทียบน้ำหนักที่ใช้ในตำรายาไทย 1 ชั่ง 2 ตำลึง 3 บาท 4 เฟื้อง 5 สลึง 6 ไพ ตัวอย่าง ตัวอย่างการอ่านค่าเครื่องหมายตีนกา อ่านได้ดังนี้… Read more

เภสัชกรรมไทย หัวข้อที่ 1 ความหมาย หัวข้อที่ 2 วิธีปรุงยา หัวข้อที่ 3 การชั่วตัวยา หัวข้อที่ 4 การคัดเลือก,การเก็บตัวยา หัวข้อที่ 5 การใช้ตัวยาอัตราย หัวข้อที่ 6 ยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณ 28 ขนาน เภสัชกรรม คือ รู้จักการปรุงยา ผสมเครื่องยาหรือตัวยาตามที่กำหนดในตำรับยา หรือตามใบสั่งยา ความรู้เพิ่มเติม: เภสัชกรรม (อังกฤษ: Pharmacy)… Read more

มหาพิกัดทั่วไป (ยา 6 สิ่ง) มหาพิกัดทั่วไป คือ พิกัดที่กำหนดเอาตัวยา 6 สิ่ง ใช้สำหรับแก้ธาตุกำเริบหย่อนพิการโดยกำหนดตัวยาเป็น 16, 8, 4, 3, 2 และ 1 ตามลำดับ ในทางธาตุจะมีตัวยาระคน (เจือปน) โดยกำหนดน้ำหนักตัวยานี้ใช้ทั่วไปในธาตุทั้ง 4 กอง โดยนำตัวยาในพิกัดตรีผลา ตรีสาร ตรีกฏุกรวมกับตัวยาประจำธาตุจะเป็น 6 ตัวยา มหาพิกัดทั่วไปจึงใช้แก้กองธาตุทั้ง 4… Read more

มหาพิกัดเบญจ (ยา 5 สิ่ง) ได้แก่ มหาพิกัดเบญจกูล อภิญญาณเบญจกูล ทศเบญจกูล โสฬสเบญจกูล และทศเบญขันธ์ มหาพิกัดเบญจกูล มีส่วนตัวยาดังนี้ รากเจตมูลเพลิง 4 ส่วน เถาสะค้าน 6 ส่วน เหง้าขิงแห้ง 10 ส่วน รากช้าพลู 12 ส่วน ดอกดีปลี 20 ส่วน สรรพคุณ แก่ธาตุทั้งปวงให้บริบูรณ์ อภิญญาณเบญจกูล มีส่วนตัวยาดังนี้… Read more

มหาพิกัด หรือมหาพิกัดยา คือ พิกัดใหญ่กว่าพิกัดธรรมดา โดยเอาตัวยาหลายสิ่งหลายอย่างมารวมกันเข้าเรียกชื่อเดียวกัน แต่น้ำหนักของตัวยาในมหาพิกัดหนักสิ่งละไม่เท่ากันหนักมากบ้าง หนักน้อยบ้าง ซึ่งสงเคราะห์ไว้แก้ในกองธาตุ กำเริบ หย่อน พิการ รือแก้ในลักษณะโรคแทรก โรคตาม แต่ก็อยู่ในขอบเขตที่กำหนดไว้ แบ่งมหาพิกัดได้ดังนี้ มหาพิกัดตรี (ยา 3 สิ่ง) มหาพิกัดเบญจ (ยา 5 สิ่ง) มหาพิกัดทั่วไป (ยา 6 สิ่ง) มหาพิกัดตรี (ยา 3… Read more

พิกัดยาพิเศษ มี 4 พิกัด 1. พิกัดโกฐพิเศษ คือ กำหนดจำนวนโกฐพิเศษ 3 อย่าง คือ โกฐกะกลิ้ง โกฐกักกรา โกฐน้ำเต้า สรรพคุณ แก้โรคในปากในคอ ขับพยาธิ แก้พิษสัตว์กัดต่อย แก้ไข้ในกองอติสาร ขับลมในลำไส้ แก้หนองใน ขับระดูร้าย แก้ริดสีดวงทวาร 2. พิกัดเทียนพิเศษ คือ กำหนดจำนวนเทียนพิเศษ 3 อย่าง คือ… Read more

พิกัดยา 10 สิ่ง มี 2 พิกัด 1. พิกัดทศกุลาผล คือ กำหนดจำนวนยาเป็นตระกูล 10 อย่าง คือ ลูกผักชีทั้ง 2 (ผักชีล้อม – ผักชีลา) ลูกเร่วทั้ง 2 (เร่วน้อย – เร่วใหญ่) ชะเอมทั้ง 2 (ชะเอมไทย – ชะเอมเทศ) ลำพันทั้ง 2… Read more

1. พิกัดเนาวหอย คือ จำกัดจำนวนหอย 9 อย่าง คือ เปลือกหอยกาบ เปลือกหอยขม เปลือกหอยแครง เปลือกหอยนางรม เปลือกหอยพิมพการัง เปลือกหอยตาวัว เปลือกหอยจุ๊บแจง เปลือกหอยมุก เลือกหอยสังข์ สรรพคุณ ขับลมในลำไส้ และล้างลำไส้ แก้โรคกระษัย แก้ไตพิการ ขับนิ่ว ขับปัสสาวะ บำรุงกระดูก 2. พิกัดเนาวเขี้ยว คือ จำกัดจำนวนเขี้ยวสัตว์ 9 อย่าง… Read more

พิกัดยา 7 สิ่ง มี 6 พิกัด 1. พิกัดสัตตะเขา คือ กำหนดจำนวนเขาสัตว์ 7 อย่าง คือ เขาวัว เขาควาย เขากระทิง เขากวาง เขาแพะ เขาแกะ เขาเลียงผา สรรพคุณ ดับพิษ ถอนพิษ ถอนพิษผิดสำแดง แก้พิษไข้ร้อน ไข้พิษไข้กาฬ 2. พิกัดสัตตะปะระเหมะ คือ จำกัดจำนวนตัวยาแก้เมือกมัน… Read more

พิกัดยา 5 สิ่ง มี 18 พิกัด 1. พิกัดเบญจกูล คือ จำกัดจำนวนตระกูลยา (เครื่องยา) ที่มีรสร้อน 5 อย่าง คือ ดอกดีปลี รากช้าพลู เถาสะค้าน รากเจตมูลเพลิง เหง้าขิงแห้ง สรรพคุณ กระจายกองลมและโลหิต แก้คูถเสมหะ แก้ลมพานไส้ บำรุงกองธาตุทั้ง 4 2. พิกัดเบญจอมฤต คือ จำกัดตัวยาดังน้ำทิพย์… Read more

พิกัดยา 4 สิ่ง มี 4 พิกัด 1. พิกัดจตุกาลธาตุ คือ จำนวนตัวยาแก้ธาตุตามเวลา 4 อย่าง คือ หัวว่านน้ำ รากเจตมูลเพลิง รากแคแตร รากนมสวรรค์ สรรพคุณ แก้ธาตุพิการ บำรุงธาตุ แก้จุกเสียด แก้เสมหะ แก้โลหิตในท้อง ขับลมในท้อง แก้ไข้ 2. พิกัดจตุทิพคันธา คือ จำนวนยาที่มีกลิ่นหอมดังกลิ่นทิพย์ 4… Read more

พิกัดยา 3 สิ่ง มี 30 พิกัด ดังนี้ 1. พิกัดตรีผลา คือ จำกัดจำนวนผลไม้ 3 อย่าง คือ ลูกสมอพิเภก ลูกสมอไทย ลูกมะขามป้อม สรรพคุณ แก้ปิตตะวาตะ สมหะในกองธาตุ ฤดู อายุ และกองสมุฏฐาน 2. พิกัดตรีกฏุก คือ จำกัดจำนวนตัวยาที่มีรสเผ็ดร้อน 3 อย่าง คือ… Read more

พิกัดยา หมายถึง การจำกัดจำนวนตัวยาตั้งแต่สองสิ่งขึ้นไป รวมเรียกเป็นชื่อเดียวกัน จะเป็นคำตรงหรือคำศัพท์ โดยที่ตัวยาที่นำมารวมกัน ต้องใช้น้ำหนักเสมอภาค คือ ขนาดน้ำหนักเท่ากัน จำแนกพิกัดยาได้ ดังนี้ พิกัดยา 2 สิ่ง มี 2 พิกัด พิกัดยา 3 สิ่ง มี 30 พิกัด พิกัดยา 4 สิ่ง มี 4 พิกัด พิกัดยา… Read more