ใบ (Leaf) คือส่วนที่เจริญออกมาจากลำต้นทางด้านข้างของลำต้น เพื่อทำหน้าที่เป็นแหล่งสร้างอาหาร ซึ่งมักมีสีเขียวสดของคลอโรฟิลล์ มีรูปร่างและขนาดแตกต่างกันไปตามชนิดของพืช ใบโดยทั่วไปมักเป็นแผ่นแบน แต่อาจเปลี่ยนแปลงไปเพื่อทำหน้าที่อย่างอื่น เช่น มือเกาะ หนาม ทุ่นลอยน้ำ หรือดักจับแมลงได้ ใบเหล่านี้เกิดตามข้อของลำต้น และมักมีตาอยู่ในซอกใบ หรือซอกมุมระหว่างใบกับกิ่ง หรือใบกับลำต้น
หน้าที่ของใบ ใบมีหน้าที่หลัก 3 ประการ คือ
- การสร้างอาหารโดยการสังเคราะห์ด้วยแสง (Photosynthesis)
- การหายใจ (Respiration) เพื่อสร้างพลังงานของพืช
- การคายน้ำ (Transpiration) เพื่อลดอุณหภูมิของใบ ลำเลียงน้ำ เกลือแร่ และอาหารให้แก่พืช
- ช่วยยึดและค้ำจุนลำต้น โดยเปลี่ยนไปเป็นมือเกาะ หรือ tendril เช่น ถั่วลันเตา มะระ
- แพร่พันธุ์ เช่น ใบของต้นคว่ำตายหงายเป็น ทองสามย่าน โคมญี่ปุ่น และอื่น ๆ
- สะสมอาหารและน้ำ เช่น ใบว่านหางจระเข้ กลีบหัวหอม กาบกล้วย เป็นต้น
- ช่วยป้องกันลำต้น โดยเปลี่ยนไปเป็นหนาม เช่น กระบองเพชร เหงือกปลาหมอ
- ช่วยในการผสมเกสร เช่น กลีบดอกและใบประดับมีสีสันต่าง ๆ เพื่อล่อแมลง
ส่วนประกอบของใบ
ใบแท้ (Foliage leaf) มีส่วนประกอบที่สำคัญ ได้แก่ ตัวใบ ก้านใบ และหูใบ ใบแท้ที่มีส่วนประกอบต่าง ๆ ครบถ้วน เรียกว่า Complete leaf
- ตัวใบหรือแผ่นใบ (Lamina, Blade: L. lamina = แผ่นบาง ๆ) เป็นส่วนประกอบของใบที่มีลักษณะแบน ๆ และเป็นส่วนสำคัญที่สุดของใบ การที่ใบมีลักษณะบางทำให้ใบมีพื้นที่ผิวมาก และสัมผัสกับแสงได้มาก ทำให้สังเคราะห์ด้วยแสงได้มากด้วย ภายในตัวใบจะมีส่วนที่เป็นสันนูนอยู่ตรงกลางใบ เรียกว่า เส้นกลางใบ (Midrib) ซึ่งเป็นส่วนที่ยื่นต่อมาจากก้านใบ เส้นกลางใบมีแขนงแยกออกไปมากมายทุกส่วน เรียกว่า เส้นใบ (Vein)
- ก้านใบ (Petiole or Stalk: L. petiolus = เท้าเล็กๆ) เป็นส่วนที่ต่อระหว่างตัวใบกับลำต้นหรือกิ่ง ก้านใบพืชใบเลี้ยงคู่ส่วนมากจะมีลักษณะกลมหรือค่อนข้างกลม แต่ของพืชใบเลี้ยงเดียวมักแผ่แบนเป็น กาบ (Sheath) หุ้มลำต้น
- หูใบ (Stipule : L. stipula = ก้าน) เป็นส่วนของใบที่ยื่นออกมาจากโคนก้านใบตรงที่ต่อกับลำต้น อาจมี 1 หรือ 2 อัน พืชส่วนใหญ่มักไม่มีหูใบ บางชนิดมีแต่หลุดร่วงไปตั้งแต่ใบเจริญเติบโตเพียงเล็กน้อยเท่านั้น หูใบมักมีสีเขียวจึงช่วยในการสังเคราะห์ด้วยแสงได้
- ขอบใบ (Leaf margin) หมายถึงส่วนริมสุดของตัวใบตั้งแต่โคนใบจนถึงปลายใบ พืชแต่ละชนิดจะมีลักษณะขอบใบแตกต่างกันไป เช่น ขอบใบเรียบ ขอบใบหยัก ขอบใบเว้า
- โคนใบ หรือฐานใบ (Leaf base) คือส่วนที่อยู่ล่างสุดของแผ่นใบที่ติดกับก้านใบหรือกิ่ง
- ปลายใบ (Leaf apex) ส่วนของแผ่นใบที่อยู่ปลายสุดตรงข้ามกับก้านใบ ปลายใบของพืชแต่ละชนิดมีลักษณะแตกต่างกันไป
- เส้นกลางใบ (Midrib) คือ ส่วนที่ยื่นต่อจากก้านใบเข้าไปในตัวใบ มีลักษณะเป็นสันนูน แบ่งใบออกเป็นสองซีก เส้นกลางใบจะแตกแขนงมากมายกระจายไปทั่วแผ่นใบ เรียกว่า เส้นใบ (Vein) ซึ่งจะช่วยให้แผ่นใบกางอยู่ได้
