เภสัชวัตถุ เรื่องสัตว์วัตถุ
สัตว์วัตถุ สามารถแบ่งได้ 3 ประเภท คือ สัตว์บก สัตว์น้ำ และ สัตว์อากาศ
ประเภทที่ 1 คือ สัตว์บก ได้แก่ สัตว์ที่อาศัยอยู่บนบก และหากินบนบก ตัวอย่าง
- แมลงสาบ – ใช้มูลประกอบยา สรรพคุณ แก้ลิ้นขาวเป็นฝ้า เป็นละออง แก้เม็ดยอด ในปาก แก้ฟกบวมที่มีพิษร้อน แก้กามโรค (ต้องคั่วหรือสุมก่อนปรุง)
- กวาง – เขาแก่ สรรพคุณ แก้ไขกาฬ ไข้พิษ เขาอ่อนบำรุงร่างกาย บำรุงกำลัง บำรุงความกำหนัด ถอนพิษผิดสำแดง
- วัวป่า – เขาวัว สรรพคุณ แก้ตัวร้อน ดับพิษไข้
แก้พิษกาฬ ถอนพิษผิดสำแดง ตับบำรุง ร่างกาย บำรุงตับดี แก้ดีซ่าน
บำรุงน้ำดี บำรุงโลหิต เป็นกระสายทำให้ยาแล่นเร็ว - ควายเผือก – กระดูก สรรพคุณ แก้โรคอันบังเกิดจากกระจำพิษน้ำเหลือง แผลกลาย กาม โรคเข้าข้อออกดอก
- งูเห่า – สรรพคุณ แก้โรคกระษัย ปวดเมื่อย แน่น เสียด บำรุงกำลัง (ก่อนปรุง ต้องย่างไฟเสียก่อน)
- เสือ – ใช้กระดูก สรรพคุณ บำรุงกระดูก เลือด เนื้อ ไข้ข้อ แก้ปวดเมื่อยหัวเข่า
- หมี – ใช้เขี้ยว สรรพคุณ ดับพิษ พิษอักเสบ แก้ตัวร้อน
แก้พิษตานซาง ปวดในข้อ เส้นเอ็น แก้ช้ำในกระจายเลือด กระดูก บำรุงโลหิต
กระจายโลหิต บำรุงกำลัง - ช้าง – ใช้กระดูก สรรพคุณ แก้โรคอันบังเกิดจากกระดูก โรคเรื้อน มะเร็ง
- วัวดำ – ใช้มูลทำยา สรรพคุณ ดับพิษร้อนถอนพิษไข้ทั้งปวง แก้ไฟลามทุ่ง แก้งูสวัด แก้ลมพิษ แก้ฟกบวม
ประเภทที่ 2 คือ สัตว์น้ำ ได้แก่ สัตว์ที่เกิดและหากินอยู่ในน้ำ
- ปลาช่อน – ใช้ดีทำยา สรรพคุณ แก้ตาต้อ ตาแดง
หางตากแห้งแก้โรคในปาก ลิ้นเป็นฝ้า เป็นเม็ด ตัวร้อน นอนสะดุ้ง
หลังร้อนมือเท้าเย็น แก้หอบ ซางทับสำรอกชักเพราะความร้อนสูง
เกล็ดทำให้เกิดลมเบ่ง - ปลาหมอ – ใช้ทั้งตัวทำยา สรรพคุณ แก้กระษัยปลาหมอ ดี แก้พยาธิกิน ผมร่วงเป็นหย่อมๆ ช่วยให้ผมดำ
- ปลากระเบน – ใช้หนังทำยา สรรพคุณ ขับเลือดเน่าร้าย หลังจากการคลอดบุตร ขับน้ำคาวปลา
- ปลาพะยูน – ใช้เขี้ยวทำยา สรรพคุณ แก้พิษใช้กาฬ พิษไข้ซาง พิษไข้ตัวร้อน ร้อนใน กระหายน้ำ
- ปลาวาฬ – ใช้น้ำกาม ซึ่งเรียกว่า อำพันทอง สรรพคุณ บำรุงกำลัง บำรุงหัวใจ แก้อ่อนเพลีย แก้ลมวิงเวียน
- ตะพาบน้ำ – ใช้ดีทำยา สรรพคุณ ขับลมและเลือด แก้ลมกองละเอียด คือลมวิงเวียนหน้ามือ พิษปวดกระดูก ถอนพิษฟกบวมอักเสบ ถอนพิษสัตว์กัดต่อย
- กบ – ใช้น้ำมัน สรรพคุณ ทาแก้ปวดเมื่อย ขัดยอก เคล็ดกระดูก แก้พิษไข้ ไข้กาฬ (สุมไฟ)
- ปูนา – ใช้ทั้งตัว ดำคั้นปนกับสุรา สรรพคุณ แก้ช้ำใน กระจายโลหิต
- ปูทะเล – ใช้ก้าม สรรพคุณ ดับพิษกาฬ แก้พิษอักเสบ แก้ไข้ร้อนใน กระหายน้ำ
- จระเข้ – ใช้ดี สรรพคุณ ขับเลือดร้าย ขับน้ำคาวปลา แก้โรคตา แก้สันนิบาตหน้าเพลิง
- เต่านา – ใช้กระดองอก สรรพคุณ ถอนพิษฟกบวมอักเสบ ถอนพิษสัตว์กัดต่อย ทำกระสาย ยาแก้หืด บำรุงน้ำนม
- หัวเต่านา – แก้ตับทรุด แก้ม้ามโต
- ปลาหมึก กระดองหรือ ลิ้นทะเล – สรรพคุณ แก้เม็ดยอดในปาก ฆ่าเชื้อโรค กัด สิวฝ้า แก้ปวดท้อง แก้มูกเลือด
- หอยต่าง ๆ – ใช้เปลือกทำยา สรรพคุณ แก้โรคลำไส้
- แมงดาทะเล – กระดองรสเค็ม สรรพคุณ ใช้ทำยา แก้โลหิตเป็นพิษ แก้ซางเด็ก
- ม้าน้ำ – ใช้กระดูกทำยา สรรพคุณ แก้โรคไต แก้ปวดหลัง แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย บำรุงกระดูก บำรุงกำลัง
ประเภทที่ 3 คือสัตว์อากาศ ได้แก่ สัตว์ที่มีปีก บินไปมาในอากาศได้ ตัวอย่าง
- ผึ้ง – ใช้น้ำหวานในรังทำยา สรรพคุณ บำรุงร่างกาย บำรุงกำลัง แก้อ่อนเพลีย เหนื่อยหอบ แก้สะอึก แก้ไข้ตรีโทษ
- นกกา หรือ อีกา – ใช้กระดูกและขนทำยา สรรพคุณ แก้พิษกาฬ ใช้กาฬ แก้พิษ ตานซาง
- นกนางแอ่น – ใช้รังทำยา สรรพคุณ บำรุงกำลัง บำรุงความกำหนัด แก้อ่อนเพลีย
- นกกรด – ใช้น้ำมัน สรรพคุณ แก้โรคผิดหนังผื่นคัน แก้มะเร็ง
- นกกระจอก – ถอนขนออกใช้ทั้งตัว สรรพคุณ บำรุงร่างกาย บำรุงกำลัง บำรุงความกำหนัด
- นกออก – ใช้น้ำมันทำยา สรรพคุณ แก้โรคผิวหนังผื่นคัน
- นกพิราบ – ใช้มูลทำยา สรรพคุณ แก้ไขเกิดจากพิษตานซาง แก้ซางร้าย (ความร้อนสูงชัก) แก้ลมเบ่ง แก้ปวดท้อง (ต้องคั่วก่อนปรุงยา)
- นกยูง – ใช้ขนทำยา สรรพคุณ แก้ซางลิ้นขาวเป็นฝ้าละออง แก้หละ แก้ซาง ละอองในปาก แก้หอบหืด แก้ซาง ชักตาเหลือกตาซอน
- ค้างคาวแม่ไก่ – ใช้เลือดทำยา สรรพคุณ บำรุงโลหิต และบุรุษโลหิตจาง แก้ผอมแห้ง บำรุงกำลัง แก้เหน็บชา
- นกกาน้ำ – ใช้ดีทำยา สรรพคุณ แก้โรคหนังศีรษะพิการ แก้ผมร่วง บำรุงเส้นผม ให้ดกดำ
